موسسه فرهنگی هنری بسته نگار

آدرس:

اصفهان، خانه اصفهان، خیابان گلخانه، سه راه ماه فرخی، پلاک 696

تماس با ما:

03134203004 الی 6
09134636156

ساعات کاری:

شنبه تا پنج شنبه 9 صبح تا 9 شب

معرفی ساز قانون

معرفی ساز قانون

ساز قانون Qanun&Kanon

معرفی ساز قانون

قانون از ساز‌های قدیمی و کهن در موسیقی ایران است که قابلیت نواختن ردیف موسیقی ایرانی را دارد. سازی است زهی مضرابی، یعنی صدای ساز با ضربه‌ای که توسط مضراب به زه یا سیم می‌خورد تولید می‌شود.

تاریخچه ساز قانون به خانواده‌ی یک ساز قدیمی به نام سیتار بر‌میگردد که در قرن‌های میانه به اروپا راه یافته است. همچنین ساز قانون از ساز‌های قدیمی و کهن در موسیقی ایران است که می‌توان با آن ردیف موسیقی ایرانی را نواخت. ولی متاسفانه در ایران خیلی کم مورد توجه قرار گرفته و عده‌ی کمی با این ساز آشنایی دارند. نام این ساز از واژهٔ یونانی Kanon گرفته شده است که در آن زبان به مفهوم «قانون، قاعده» است. در ادامه به معرفی ساز قانون و اجزای تشکیل دهنده‌ی آن می‌پردازیم.

معرفی ساز قانون

قانون سازی است به شکل ذوزنقه‌ی قائم الزاویه. ساز قانون از ساز‌های زهی مضرابی مطلق است که از چوب، پوست، فلز، استخوان و زه ساخته شده است. برای نواختن این ساز نوازنده باید به نحوی بنشیند که ضلع بزرگتر ساز روی میز یا پاها، به سمت نوازنده قرار داشته باشد و با دو انگشت سبابه‌ی دست راست و چپ مجهز به مضراب بنوازند. در ساخت قانون معمولا از چوب‌های کهنه شده و محکم گردو استفاده می‌شود و ممکن است سازهایی با اندازه‌های مختلف ساخته شوند.

تاریخچه ساز قانون:

قانون را باید سازی از اوایل اسلام دانست.برخی اختراع این ساز را به افلاطون نسبت می‌دهند و عده‌ای بر این باور اند که مخترع این ساز فارابی است و برخی دیگر می‌گویند منشأ آن خراسان بوده و در قرن سیزدهم (میلادی) در موصل پیدا شده، هر چند هیچ ‌یک از این نظردهندگان دلیل بر ادعای خود ندارند. واقعیت این است که در فرهنگ کلاسیک شرق، ردی از سازهای خانوادهٔ سیتار پیدا نشده و سرچشمهٔ قانون نیز، مانند سرچشمهٔ بسیاری از سازهای دیگر، تاریک مانده‌است. آنچه بیش‌تر محتمل می‌رسد این که قانون از سرزمین‌های خاور نزدیک به اروپا رسیده و در کشورهای اروپایی با مکانیزه کردن آن، بزرگ‌ترین ساز کلاویه‌دار سیمی را ساخته و پرداخته‌اند…
فارابی این ساز را هزار سال پیش، به صورت ۴۵ سیمی اختراع و در کتاب خود «الموسیقی الکبیر» بیان کرده‌است. صفی الدین آن را «نزهه» نامیده‌است. امروزه در سراسر آفریقا و آسیا، ساز قانون از زدهٔ سازهای سنتی و هنری اعراب به‌شمار می‌رود.
هنری جورج فارمر چنین می‌نویسد: ساز «نزهه» دوبار بزرگتر از سازی است که ذوزنقه شکل بوده و به نام «قانون» خوانده می‌شود. در حالی که ساز دومی قانون به فارابی نسبت داده شده، ساز اولی «نزهه» را بایستی از ابداعات صفی الدین عبدالمومن دانست
ترک‌ها، زمانی اندک این ساز را به فراموشی سپرده بودند، اما از زمان محمود دوم (۱۸۹۹–۱۸۰۸)، عمر افندی، آن را از شام به ترکیه آورد و به سرعت میان مردم رواج یافت.

آموزش آنلاین ساز قانون - ریتم اپ- بزرگترین آموزشگاه آنلاین موسیقی

ویژگی ساز قانون:

قانون یکی از قدیمی ترین سازهای زهی مضرابی ایرانی است که توانایی بیان گوشه های موسیقی ایرانی را دارد ولی متاسفانه مدت مدیدی است که در سرزمین ما ناشناخته مانده ، در حالی که در کشورهای همجوار سالهاست که ازاین ساز استفاده شده است . تقریبا از نیم قرن پیش تا کنون، موسیقی دانان ایرانی به اجرای این ساز روی آورده اند ، اما با وجود اینکه زمینه کار اینان بر نغمه های موسیقی ایرانی مبتنی بوده است ، به دلیل تقلید ناآگاهانه از روش و سبک نوازندگی موسیقی عربی، این پندار اشتباه به وجود آمده که ساز قانون عربی است و آن را باید به شیوه عربی نواخت، حال آنکه این سبک در قانون نوازی ، علاقه مند به موسیقی ایرانی را فرسنگها از شناخت اصول و ظرایف این ساز که کاملا با موسیقی ایرانی منطبق است، دور می سازد. از آنجا که نوازندگی بر روی هر ساز و بیرون کشیدن « نغمه » های گوناگون از آن ، گذشته از توانایی و مهارت نوازنده ، بستگی به امکانات و موانعی دارد که در خود ساز و ساختمان آن نهاده شده است،
قانونهایی که در قدیم ساخته میشد و از کشورهای همسایه بر اساس پرده بندیهای خاص خود به سرزمین ما وارد شده و یا از روی همان الگوها در ایران ساخته شده اند ، هیچیک جوابگوی موسیقی ایرانی نیستند.امروزه ما بسیار در صنعت این ساز پیشرفتهایی خوبی داشته ایم و توانسته ایم سازی بر اساس فواصل  و زیبایی شناسی موسیقی ایرانی تولید کنیم.
تکنواز (سولیست) قانون، در ردیف اول نوازندگان می‌نشیند برای نواختن ساز، آن را باید روی زانوها، یا روی میز قرار داد. نوازندهٔ قانون در حالیکه روی صندلی نشسته‌است، ساز را در هنگام نوازندگی روی زانوی خود می‌گذارد (تا ۵۰ سال پیش، ساز خیلی پایین‌تر از بدن نوازنده قرار می‌گرفت).
نوازنده دو دست خود را به فاصلهٔ یک اکتاو روی ساز می‌گذارد و دست چپ اندکی دیرتر از دست راست به سیم زخمه می‌زند، در این حالت صوتی دو صدایی، و همنام به فاصلهٔ اکتاو از ساز شنیده می‌شود.

ساز قانون

ساختمان ساز قانون:

سازی سه گوش، بیرون ساعد، با سطحی مجرد تنها، دارای هفتاد و دو وتر آن یک کوک می‌گرفته با تاری از ابریشم و گاه از روده و گاه از مفتول سیم اشارت رفته‌است که همانند چنگ نواخته می‌شده‌است. قانون از سازهایی است که از کهن در موسیقی ایرانی به کار می‌رفته و توانایی بیان گوشه‌های موسیقی ایرانی را دارد؛ ولی مدت مدیدی است که در سرزمین ما ناشناخته مانده، در حالی که در کشورهای همجوار سال‌ها است که از این ساز استفاده شده‌است. کمابیش از نیم قرن پیش تا کنون، موسیقی‌دانان ایرانی به اجرای این ساز روی آورده‌اند.
سیم‌های ساز، به تعداد ۷۲=۳×۲۴، به فواصل دیاتونیک کوک می‌شوند، برای تأمین تغییرهای کوچک کافی است جهت «کلید»‌های کوچکی را که برای هر صدا پس از گوشی کوک تعبیه شده، تغییر دهیم.
از لحاظ دسته‌بندی سازها قانون جزء سازهای زهی مضرابی (ذوات الاوتار مطلق) است و تعداد سیم‌های آن در مجموع، از ۶۳ تا ۸۴ متغیر، م و قانون معمول در ترکیه دارای ۷۲ سیم است. سیم‌ها از رودهٔ گوسفند یا نوعی نایلون ساخته شده، که به دور گوشیهایی که وضع ستونی دارند، پیچیده می‌شوند. وسیلهٔ نواختن، مضرابی است که توسط انگشتانه به انگشت سبابه می‌کنند. هر سه سیم قانون هم صدا کوک شده و یک صوت از آن‌ها بر می‌آید، از این رو از قانون ۷۲ سیمی، تنها می‌توان ۲۴ صوت به دست آورد. قانون مصری ۷۸ سیمی و ۲۶ صوتی است.
سطح فوقانی قانون متشکل از پوششی چوبی، به شکل ذوزنقه‌است که سمنت راست نوازنده، قسمتی کم و بیش باریک آزاد است که به پنج خانهٔ چهار گوش (طی ارتفاع ساز) تقسیم شده، روی آن پوست می‌کشند. ضلع سمت راست (به طول تقریبی ۴۰ سانتیمتر) قائم به هر دو مبلغ موازی پیش گفته‌است و ضلع سمت چپ اضلاع موازی را به‌طور مورب قطع می‌کند. گاه چهار تکهٔ جداگانه یا یک تکه، روی پوست خرک نصب می‌شود که به پنج پایه در زیر پوست تکیه می‌کند. در طرف چپ نوازنده ۲۶ گوشی سه تایی به‌طور عمودی، و ۱۵۶ کلید تغییر دهندهٔ کوچک مسی، یا از فلزی دیگر، قرار دارند به این ترتیب، بر روی هر سه سیم هم صدا، ۱۶ کلید، در محلی که سیم‌ها به گوشی‌ها می‌رسند، مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این کلیدها صدای ساز در هر سه سیم جداگانه، اندکی به دلخواه زیر و بم می‌شود، اما تنظیم کوک به وسیلهٔ گوشی‌ها صورت می‌گیرد. هر گاه نوازنده بخواهد در مقامی دیگر بنوازد، با دست چپ کلیدها را بالا یا پایین می‌برد و در همین حال با دست راست روی سیم‌ها می‌نوازد.

اجزای تشکیل دهنده‌ی ساز قانون

جعبه‌ی صوتی

دو صفحه‌ی زیر و روی ذوزنقه‌ی قائم الزاویه‌ای با کلاف‌های چهار گانه‌ی جانبی به هم متصل شده و جعبه صوتی را تشکیل می‌دهند. این جعبه معمولا از چوب گردو ساخته می‌شود.

پرده گردان

در سراسر سمت چپ ساز بعد از شیطانک و قبل از گوشی‌ها ابزار‌های کوچک فلزی قرار دارد که روی قطعه چوب اضافه‌ای که بر روی صفحه‌ی رو چسبانیده شده با کمک میخ‌های کوچکی نصب شده‌اند. از هر پرده گردان تعدادی وتر هم کوک و هم صدا می‌گذرند و به گوشی‌ها متصل می‌شوند. کوک وتر‌ها بدون استفاده از پرده گردان‌ها صدای بِمُل دارد. پرده گردان‌ها را معمولا با دست چپ حرکت می‌دهند.

پرده گردان بر دو نوع است:
۱. یک سری از قانون‌ها در ایران از روی الگوی عربی ساخته شده‌اند. این سازها دسته‌ی کوچکی برای حرکت دادن دارند و تعداد آن‌ها برای هر گروه از وتر‌های هم صدا بین چهار یا پنج عدد است و با حرکت هر کدام از آن‌ها صدای بین “بمل” تا “دیز سری” را می‌توان به طور جداگانه به دست آورد.

۲. یک سری پرده گردان ریلی دارد که در طرف چپ ساز بعد از شیطانک نصب می‌شوند و پایه‌ای چوبی دارند. بر روی آن قطعه چوب کوچک یا دسته‌ی فلزی قرار دارد که بر روی پایه‌ی چوبی به حرکت در می‌آید و با آن می‌توان طول وتر را کم و زیاد کرد و صدای بین “بمل” تا “دیز سری” و حتی فواصل کوچک‌تری را نیز به وجود آورد.

آشنایی با ساز قانون

صفحه‌ی رو

صفحه رو یک صفحه‌ی چوبی است که در طرف چپ آن ۲۷ پرده گردان و ۸۱ گوشی قرار دارند و در سمت راست آن، زیر خرک، به جای چوب، مستطیلی از پوست به عرض تقریبی ۱۵ و طول تقریبی ۴۰ سانتی متر قرار گرفته است. صفحه رو یک سطح پوست‌دار دارد که گاهی از یک تکه پوست و گاهی از چهار تکه پوست مجزا به صورت مربع یا لوزی ساخته می‌شود. شبکه‌هایی را در قسمت چوبی صفحه، ایجاد می‌کنند تا صدا خارج شود.

پوست

صفحه رو یک قسمت پوست دار دارد که از پوست شتر، گوساله و ماهی ساخته می‌شود. پوست قانون را کمی ضخیم‌تر از پوست ساز‌های دیگر انتخاب می‌کنند چرا که باید بتواند فشار کوک ۸۱ سیم را در سطحی بزرگ تحمل نماید.

پل

سه پل داخل جعبه‌ی صوتی قرار دارد که یکی از آن‌ها بین قسمت پوست دار و قسمت چوبی صفحه و دوتای دیگر زیر قسمت چوبی هستند و فشار صفحه‌ی رو را کنترل می‌کنند. این پل‌ها از نشست کردن و تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری می‌کنند و ضمنا در تنظیم تعادل صدا بین وتر‌ها نقش مهمی دارند.

خرک

خرک تیغه‌ای باریک از چوب است که طول تقریبی آن ۳۵ سانتی متر (کمی کوتاه‌تر از عرض قانون) و ارتفاع آن ۲ سانتی متر است و در طرف راست روی سطح پوست دار قرار دارد و به صورت یکسره زیر تمامی وتر‌ها واقع شده است. در روی خرک استخوان باریکی قرار دارد که از فرو رفتن وتر‌ها در چوب خرک جلوگیری کرده و با ۸۱ شیار در فواصل معین، وتر‌ها از روی آن عبور می‌کنند. خرک ساز قانون به کمک چهار پایه‌ی چوبی کوچک بر سطح پوست دار صفحه‌ی رو قرار می‌گیرد.

گوشی

گوشی‌ها به شکل میخی که یک سر آن هرمی شکل است و از جنس چوب ساخته می‌شوند. یک سر گوشی در کلید کوک و سر دیگرشان که باریک‌تر است به صورت عمودی در سطح افقی چوب در سمت چپ ساز  جای می‌گیرند. در واقع هر وتر به یک گوشی بسته می‌شود.

کلید کوک

کلید کوک یک ابزار فلزی ۱۰ سانتی متری است که در یک سر آن سوراخی به اندازه‌ی سر هر گوشی قرار دارد. طرف دیگر کلید پهن‌تر است و نوازنده برای کوک کردن وتر‌ها با دست چپ کلید را به راست و چپ می‌چرخاند.

شیطانک

شیطانک قطعه چوب باریک و کم ارتفاعی است که سمت چپ و بین پرده گردان و گوشی‌ها جای دارد. وتر‌ها از روی شیطانک بور کرده تا به گوشس متصل شوند. در بعضی قانون‌ها شیطانک یک سره است. در بعضی دیگر به قطعات کوچکی هستند که وترهایی که همصدا کوک می‌شوند از روی آن‌ها عبور می‌کنند.

 

آشنایی با ساز قانون

 

سیم گیر

سیم گیر یا جعبه‌ی گره‌ها در کلاف جانبی سمت راست قرار دارد که صفحه‌ی زیر و رو را به هم متصل می‌سازد، این جعبه دری متحرک داشته و تو خالی است. دسته وتر‌ها داخل این قسمت قرار گرفته و از سوراخ‌هایی که در آنجا تعبیه شده‌اند بیرون آمده و از روی خرک می‌گذرند.

وتر‌ها

قانون معمولا ۸۲ وتر از جنس زه، ابریشم روکش دار یا نایلون دارد. وترهای قسمت بم فلزی و با روکش دهر هستند. وترها اغلب در گروه‌های سه تایی و در قسمت بم، تکی یا دوتایی با یکدیگر همصدا کوک می‌شوند و معمولا تعداد صدا‌ها جمعا ۲۷ است. گاهی تعداد وتر‌ها بسته به اندازه‌های مختلف جعبه‌ی صوتی کمتر یا زیادتر است.

مضراب

مضراب‌ها، حلقه‌ای نسبتا پهن و فلزی از جنس نقره، ورشو، یا برنج هستند که در هر دو دست در بند دوم انگشت سبابه قرار می‌گیرد. داخل این حلقه به طرف کف دست، تیغه‌ای به طول تقریبی ۴ و عرض تقریب ۱ سانتی متر وجود دارد که معمولا از شاخ گاو، گوزن، یا بز کوهی (و گاه پلاستیکی نرم) ساخته می‌شود. این تیغه مانند ناخن انگشت عمل کرده و برای زخمه زدن به وتر‌هاست و مانند ناخن انگشت عمل می‌کند.

 

صدا و نت نویسی ساز قانون

وسعت معمول صدای قانون‌های متداول در ایران حدو سه اکتاو نیم است.

کوک وتر‌ها

کوک وتر‌ها را می‌توان به وسیله‌ی پرده گردان‌ها برای تمام فواصل موسیقی ملی تغییر داد.

کلید نت نویسی

نت نویسی برای قانون روی دو حامل صورت می‌گیرد. در این ساز برای حدود یک اکتاو از صدا‌های بم، با کلید فا خط چهارم و بقیه با کلید سل خط دوم حامل نت نویسی می‌شود. نمونه ای از نت نویسی برای ساز قانون را در تصویر زیر مشاهده می کنیم.

 

آشنایی با ساز قانون - نت قانون

 

 

شیوه نواختن ساز قانون:

برای نواختن قانون، آن را روی میزی که تا اندازه‌ای به طرف نوازنه شیب داشته و با وضع نشستن متناسب باشد قرار داده، نوازنده مقابل آن می‌نشیند به‌طوری‌که قاعدهٔ بلند جعبه (که سیم‌های ضخیم دارد) در پایین و نزدیک به نوازنده قرار گیرد. میز از صندلی نوازنده کمی بلندتر (و بهتر است زیر آن خالی) باشد، به‌طوری‌که در حالت نوازندگی اعضاء بدن به شکل زیر قرار گیرد:
ساعد با بازو یک زاویهٔ قائمه تشکیل دهد.پشت، کاملاً صاف باشد و به طرف جلو خم نشود.آرنج‌ها بیرون از بدن قرار نگیرد.دست‌ها روی سیم‌ها تکیه نکند.هر دو دست از شانه‌ها در حالت نواختن آزاد باشد. (به دست فشاری وارد نشود) گاه ممکن است بنا به ضرورت مجبور به قرار دادن قانون بر روی پا باشیم. در این شرایط یک پا را بر روی پای دیگر انداخته و ساز را روی پا قرار می‌دهیم. حتی می‌توان روی زمین (به اصطلاح عامیانه چهار زانو) نشست و ساز را روی پاها قرار داد.

مضراب قانون(انگشتانه)

عبارت است از دو حلقهٔ فلزی که از جنس نقره، ورشو، برنج و… که به‌طور پهن و مدور (به اندازهٔ بند دوم انگشت نشانه) ساخته شده باشد. مضرابهایی که داخل حلقه قرار می‌گیرد از شاخ گاو، گوزن، بز کوهی و… ساخته شده‌است. حلقه‌ها را در انگشت نشانه (بند دوم) قرار داده و مضراب را به طرف داخل دست، میان حلقه و انگشت جای می‌دهیم. اندازهٔ مضراب ساخته شده باید از نوک انگشت نشانه کمی بلندتر باشد و از زیر بند دوم انگشت، پایین‌تر نیاید.
طریقه مضراب زدن: ابتدا روی یکی از سیم‌ها به وسیلهٔ دست راست یا چپ ضربه‌ای بزنید (موقع مضراب زدن انگشتهای نشانه باید از بند آخر خم شود) به‌طوری‌که وقتی مضراب سیم را لمس کرد صدایی که از آن برمی‌خیزد صاف و شفاف باشد و این در صورتی امکان‌پذیر است که هر سه سیم هم صدا در یک لحظه و هم‌زمان به صدا درآیند.
برای انتقال نیرو به مضراب در یادگیری مراحل اولیه، و هنگام مضراب زدن با دست راست و چپ باید انگشتی که مضراب در آن جای دارد انگشت شست را لمس کند. این عمل برای قوی شدن انگشت و مضراب مؤثر است، که باید آن را در تمرین‌های اولیه آموخت. در تمرین‌های مربوط به مراحل بالاتر که اجرای ساز رفته رفته سریع‌تر شده و حالتهای گوناگون به آن داده می‌شود، دیگر نیازی به تماس انگشت نشانه با شست نیست. در هنگام مضراب زدن انگشت شست زیر انگشت نشانه قرار می‌گیرد. سایر انگشتان (سه انگشت دیگر) نه باید جمع و نه باز باشد (به حالت برداشتن مدادی که به‌طور افقی در جایی قرار دارد)

زخمه مضراب ساز قانون – آموزشگاه موسیقی نیما فریدونی

وسعت ساز قانون:

قانون (ساز) - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

ساز قانون در کشورهای مختلف (مانند مصر، ترکیه، ارمنستان و شوروی، ایران و…) به اندازه‌ها و با وسعت‌های متفاوت ساخته شده‌است و بدین جهت تعیین یک وسعت واحد برای ساز قانون مقدور نیست.

  • قانون‌های (مصری) ۲۶ صدایی
  • قانون‌های (ترکیه) ۲۴ و ۲۵ صدایی
  • قانون‌های (ارمنی) ۲۲ صدایی
  • قانون‌های (ایرانی) ۲۷ صدایی

(قانون سازان مصری را می‌توان از صدها سال پیش، یکی از بهترین سازندگان آن معرفی کرد.)

معرفی ساز نقاره

آشنایی با ساز نقاره ساز نقاره یا ناقاره یک ساز کوبه‌ای و ضربی و معمولا به صورت جفتی است که در اکثر آن‌ها یکی کوچکتر

ادامه مطلب »
معرفی ساز پیانو

معرفی ساز پیانو

ساز پیانو یکی از سازهای صفحه‌کلیددار و مشهورترین آن‌ها است. صدای ساز پیانو در اثر برخورد چکش‌هایی با سیم‌های فلزی آن در داخل جعبه چوبی

ادامه مطلب »

دیدگاهتان را بنویسید

فهرست مطالب

به اشتراک گذارید

نوشته های اخیر

معرفی ساز ویولا

معرفی ساز ویولا

معرفی ساز ویولا، ساز ویولا سازی زهی، کامپوزیت کوردوفون، لوت، با آرشه نواخته میشود. این ساز در زبان آلمانی: ویولا،‌ در زبان فرانسوی و ایتالیایی:

ادامه متن »

معرفی ساز ویولنسل

ویلنسل ، ویلنچلو   (Cello or Violoncello) تاریخچه ساز ویولنسل (چلو) ساز ویولنسل یکی از سازهای متعلق به خانواده ویولن از ویولا دا براچیو (viola

ادامه متن »

با ما همراه باشید